Kragujevac i čitava Srbija obilježavaju Dan sjećanja na žrtve Drugog svjetskog rata, povodom 85. godišnjice od masovnog strijeljanja nedužnih civila, đaka i profesora koje su nacističke okupacione snage izvršile u Kragujevcu 21. oktobra 1941. godine.
Kragujevac i čitava Srbija danas obilježavaju Dan sjećanja na žrtve Drugog svjetskog rata. Tradicionalna komemorativna manifestacija „Veliki školski čas” održana je kraj Spomenika streljanim đacima i profesorima u Spomen-parku „Kragujevački oktobar”.
Zločin u Šumaricama bio je odmazda njemačkog okupatora za pretrpljene gubitke u borbama sa oslobodilačkim pokretima. Na snazi je bila naredba generala Franca Bema po kojoj se za jednog ubijenog njemačkog vojnika streljalo 100 civila, a za ranjenog 50. Tokom trodnevnog terora u Kragujevcu i okolnim selima u oktobru 1941. godine, strijeljano je oko 3.000 građana, među kojima i oko 300 đaka kragujevačke gimnazije i maloljetnika.
Među žrtvama je bilo i 199 Roma, od kojih je posebno tragična sudbina zadesila grupu od 15 maloljetnih romskih dječaka — čistača cipela koji su pohvatani na ulicama i odvedeni na stratište.
Poseban simbol ove tragedije ostaje i cijelo odjeljenje V-3, koje je iz školske klupe izvedeno direktno na strijeljanje, zbog čega je i centralni spomenik u Šumaricama dobio ime Spomenik đacima V-3 (poznat i kao „Slomljena krila”).
„Simbol stradanja svih nevinih žrtava i vječna poruka mira”
Istoričar Staniša Brkić, koji je decenije rada posvetio preciznom istraživanju i utvrđivanju identiteta stradalih u Kragujevcu, ukazivao je na dubinu ove tragedije i njen značaj za kulturu sjećanja.
„Šumarice nijesu samo mjesto istorijskog časa, već duboka opomena čitavom čovječanstvu. Stradanje nedužnih građana, đaka i profesora obavezuje nas da istinu o ovom zločinu čuvamo od zaborava i prenosimo je novim generacijama kao neprocjenjivu lekciju o miru”, isticao je Brkić.
Potresna pisma i oproštajne poruke koje su žrtve pisale svojim porodicama u posljednjim trenucima pred strijeljanje, a koja se čuvaju u Spomen-muzeju, i danas predstavljaju jedno od najupečatljivijih svjedočanstava o stradanju nevinih civila.
Građanska reakcija u odbrani memorijalnog kompleksa
Očuvanje ambijentalne cjeline i dostojanstva memorijalnog prostora i ranije je bilo u fokusu javnosti. Prošle godine, uoči obilježavanja godišnjice, zabilježen je pokušaj postavljanja zabavnog sadržaja u neposrednoj blizini Spomen-parka i Muzeja „21. oktobar”, kod stadiona „Čika Dača”. Luna-park je bio planiran da se otvori 22. oktobra, odmah nakon centralne komemoracije, što je izazvalo oštre reakcije i negodovanje.
Međutim, sporna inicijativa je ubrzo zaustavljena zahvaljujući odlučnom protestu građana, lokalnih aktivista i šire javnosti koji su insistirali na tome da memorijalni prostor ostane potpuno zaštićen od bilo kakvih neprimjerenih sadržaja.
Nakon protesta građana, gradske vlasti su reagovale i potvrdile opredjeljenje da se poštuje kultura sjećanja.
„Grad Kragujevac će i ubuduće dosledno čuvati dostojanstvo svakog mjesta sjećanja i neće dozvoliti aktivnosti koje bi narušile mir i značaj Spomen-parka”, saopšteno je tom prilikom iz gradske uprave.
Šumarice i ove godine ostaju centralno mjesto sabiranja, pijeteta i sjećanja na žrtve fašizma u Srbiji.
