Vijest o smrti Milana Panića, uspješnog američkog biznismena srpskog porijekla i nekadašnjeg predsjednika Vlade Savezne Republike Jugoslavije (SRJ), u 97. godini života, vraća sjećanje na jedno od najturbulentnijih razdoblja moderne balkanske istorije. Panić, koji je preminuo 24. septembra u Kaliforniji, ostaće upamćen kao politička figura koja je u ljeto 1992. godine, u jeku najtežih ratnih sukoba i sankcija međunarodne zajednice, zakoračila na jugoslovensku političku scenu s potpuno drugačijim, zapadnim poslovnim mentalitetom i mirovnom vizijom.
Rođen 20. decembra 1929. u Beogradu, u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji, odrastao je sa majkom nakon što mu je otac rano umro, dok je tokom Drugog svjetskog rata bio pripadnik Narodnooslobodilačkog pokreta Josipa Broza Tita. Kasnije je studirao medicinu i biohemiju, a bavio se i biciklizmom. Zapravo je biciklom i stigao do Amerike, na neki način – prilikom međunarodne trke u Holandiji 1955. godine, prebegao je sa suprugom u Austriju, pa u Nemačku.
U Ameriku stiže, kako tvrdi, sa 25 dolara u džepu i ubrzo pokreće kompaniju ICN, koja postaje svetski farmaceutski gigant. Panić sebe u većini intervjua naziva „malim srpskim emigrantom u Americi“, iako se na internetu mogu pronaći njegove fotografije sa nekim od najmoćnijih ljudi 20. veka, i sa većinom američkih predsjednika tog doba, od Ronalda Regana do Džordža Buša i Bila Klintona. Mediji za to vreme o njemu, zbog finansijskih uspeha često su pisali kao o osobi koja je „ostvarila američki san“.
Biznismen u epicentru balkanske krize
Kada je u julu 1992. godine, na inicijativu tadašnjeg državnog vrha predvođenog Dobricom Ćosićem, prihvatio da stane na čelo savezne vlade, Milan Panić je već bio čovjek izgrađenog američkog sna. Kao osnivač moćne farmaceutske kompanije ICN u Sjedinjenim Američkim Državama, u Jugoslaviju je stigao sa statusom globalnog preduzetnika, ali i sa specifičnim statusom američkog državljanina koji je morao da traži posebna odobrenja da bi uopšte preuzeo funkciju u stranoj državi.
Njegov dolazak u Beograd dočekan je s mješavinom nade i nevjerice. Dok je rat razarao susjedne republike, a SR Jugoslavija tonula pod teretom razornih međunarodnih sankcija, Panić je politiku tretirao poput korporativnog menadžmenta. Umjesto ideoloških fraza i ratnih pokliča, donio je fraze o ekonomskim reformama, brzoj privatizaciji, saradnji sa Zapadom i – iznad svega – o neposrednom miru.
„Čovjek koji je govorio o miru kada se pucalo“
Panićev premijerski mandat bio je kratak – trajao je od jula 1992. do februara 1993. godine – ali je ostavio dubok trag. Svojim netipičnim nastupom, često nesvjesnim balkanskih političkih finese i krutih protokola, unio je svježinu, ali i žestoko uzdrmao tadašnji establišment.
Poznata je njegova direktnost u dijalozima s domaćim i međunarodnim akterima, kao i antologijske izjave u kojima je insistirao da na Balkanu „treba da prestanu da pucaju jedni na druge“, otvoreno govoreći da ekstremiste treba skloniti bez obzira na njihovu nacionalnu pripadnost. Njegova mirovna nastojanja kulminirala su na Londonskoj konferenciji 1992. godine, gdje je pokušao da predstavi umivenije lice Jugoslavije i spriječi potpunu međunarodnu izolaciju zemlje.
Međutim, sudar sa stvarnošću tadašnje domaće političke scene bio je nemilosrdan. Panićeva vizija otvorene demokratije ubrzo se sukobila s politikom Slobodana Miloševića. Vrhunac tog političkog sudara dogodio se u decembru 1992. godine, kada je Panić, ponijevši veliku popularnost među građanima koji su željeli promjene, stao na crtu Miloševiću kao kandidat na vanrednim predsjedničkim izborima u Srbiji.
Iako je poražen na tim izborima, a ubrzo potom, kroz izglasavanje nepovjerenja u saveznom parlamentu, i smijenjen sa premijerske funkcije, Panićev kratki politički izlet ostao je upamćen kao rijedak pokušaj da se rigidni ratni kurs pokuša preusmjeriti jezikom ekonomije, diplomatije i pomirenja.
Slučaj Galenika: Poslovni sudar sa državom
Panićev ulazak u jugoslovenski privredni prostor započeo je i znatno prije premijerske fotelje, a, simbolično, upravo će preplitanje biznisa i politike obilježiti njegov odnos sa domaćim vlastima. Njegova kompanija ICN preuzela je Galeniku, nekada najvećeg jugoslovenskog proizvođača lijekova, a ugovor o pretvaranju ove državne fabrike u mješovitu svojinu potpisan je još 1990. godine.
Međutim, i na privrednom planu ubrzo je došlo do ozbiljnih problema. Kada je između Slobodana Miloševića i Panića „ljubav prestala“, američko-srpski biznismen je potraživao milione dolara od države na ime neplaćenih lijekova. Odgovor državnog aparata bio je oštar: Vlada Srbije je dekretom udeo ICN-a u Galenici smanjila sa 75 na 35 odsto, preuzela fabriku i postavila novo rukovodstvo. Zbog ovog poteza, ICN je u februaru 1999. godine tužio Jugoslaviju sudu u Vašingtonu za nepravedno oduzimanje imovine.
Nakon pada Miloševića sa vlasti, Panićevi ljudi su ponovo, ne baš lako, već na silu, ušli u fabriku. Dugogodišnji spor konačno je riješen na Međunarodnoj arbitraži u Parizu pet godina kasnije, kada je odlučeno da država Srbija isplati američkoj kompaniji 50 miliona dolara, koliko je Panićevo rukovodstvo ranije uložilo u Galeniku, navodi portal Ekapija.
Naslijeđe jednog vremena
Kao što je 2022. godine primetio beogradski novinar Ivan Protić: „Kada pomislim na njega prvo mi na pamet padne taj njegov dosta loš srpsko-hrvatski, hrvatsko-srpski ili srpski, kako god da ga zovete, kao i razmišljanje da se mnoge stvari mogu lako rešiti. Došao je sa tom idejom i verovatno je želeo dobro, ali nije dobro poznavao strukturu vlasti ovde, kroz kakvu šumu sve treba da se provlači i s kime sve treba da se lomi.“
Odlaskom Milana Panića zatvara se još jedna stranica istorije burnih devedesetih godina. Bilo da su ga njegovi savremenici doživljavali kao naivnog utopistu koji nije razumio složenost balkanskog čvora ili kao hrabrog vizionara koji je u nevrijeme nudio rješenja budućnosti, njegov mandat i poslovni poduhvati ostaju zabilježeni kao jedinstven pokušaj spajanja korporativnog Zapada i uzavrelog Balkana.
Nakon odlaska iz politike, Panić se vratio poslovnom svijetu i filantropiji, ali je slika čovjeka koji je u bijelom odijelu i sa širokim osmijehom pokušavao da zaustavi jugoslovenske ratove ostala trajno urezana u kolektivno sjećanje ovih prostora.
