Građani su, prema ranijim anketama,podijeljeni po pitanju nastavka pregovora o ulasku u EU koji su zaustavljeni 2013.godine
Građani Islanda danas će na referendumu odlučuju da li država treba da nastavi pregovore o pristupanju Evropskoj uniji (EU), koji su obustavljeni 2013. godine.
U saopštenju Ministarstva vanjskih poslova Islanda navodi se da u aktuelnoj Vladi smatraju da je pitanje nastavka pristupnih pregovora od takvog nacionalnog značaja da o njemu treba da se izjasne građani.
Ministarstvo ističe da je Island dobro pripremljen za eventualni nastavak pristupnog procesa zasnovanog na zaslugama, navodeći da je riječ o stabilnoj demokratiji i bliskom partneru EU, koji sa Unijom dijeli brojne vrijednosti.
Island je, kako podsjećaju, u velikoj mjeri uskladio propise i politike sa EU u oblastima poput vanjske politike i finansijske regulative, a ima i dugogodišnje iskustvo u primjeni evropskog zakonodavstva kroz Evropski ekonomski prostor i članstvo u Šengenskom prostoru.
Aplikaciju za članstvo u EU podnio je 2009. godine i ona nikada nije formalno povučena, iako su pregovori zaustavljeni četiri godine kasnije.
Evropska komisija potvrdila je da aplikacija i dalje važi, što je navedeno i tokom posjete predsjednice Evropske komisije Ursule fon der Lajen Islandu u julu prošle godine.
Kada su pregovori zaustavljeni 2013. godine, bilo je otvoreno 27 od ukupno 33 pregovaračka poglavlja koja su se odnosila na Island.
Od toga je 21 poglavlje bilo obuhvaćeno Sporazumom o Evropskom ekonomskom prostoru (EEA), čije su članice Island, Norveška i Lihtenštajn, zajedno sa 27 država članica EU.
Island je, osim toga, bio dostavio pregovaračke pozicije za još dva poglavlja, dok je 11 poglavlja bilo privremeno zatvoreno. Za četiri poglavlja pregovaračke pozicije još nijesu bile podnijete.
Održavanje referenduma o nastavku pregovora sa EU najkasnije do kraja 2027. godine predviđeno je koalicionim sporazumom aktuelne vlade Islanda, koju čine Socijaldemokratski savez, Reformska partija i Narodna partija, a koja je formirana 21. decembra 2024. godine.
Iz Ministarstva vanjskih poslova Islanda ističu da konačnu odluku i o članstvu u EU donose građani Islanda, jer bi i eventualni sporazum o pristupanju, ukoliko bude postignut, bio naknadno stavljen na novi referendum.
Island je prva država koja je nakon referenduma priznala Crnu Goru kao suverenu i nezavisnu državu. Vlada Islanda je to uradila 8. juna 2006. godine.
Raspoloženje građana – pola: pola
Prema najnovijem istraživanju Gallupa, 46 odsto birača podržava ponovno otvaranje pregovora, dok je isto toliko – 46 odsto – protiv. Osam odsto još nije odlučilo. To znači da bi i mali pomak u raspoloženju birača mogao da odluči ishod glasanja.
Pregovori su ranije bili pokrenuti nakon što je Island podnio zahtjev za članstvo 2009. godine, ali su kasnije obustavljeni.
Referendum dolazi u trenutku kada je islandsko društvo gotovo podjednako podijeljeno.
Posebnost ovog referenduma je upravo u tome što građani ne glasaju o konačnom ulasku u EU. Ako 29. avgusta pobijedi opcija „za“, Island tek ulazi u novu fazu pregovora, koji bi mogli da traju dvije ili više godina. Tek nakon toga građani bi ponovo odlučivali – ovog puta o konkretnom sporazumu i stvarnom članstvu.
Prema istraživanjima, više od polovine Islanđana protiv članstva u EU – 54%
Važno je napraviti razliku između podrške nastavku pregovora i podrške samom članstvu. Istraživanja pokazuju da je stav prema punopravnom ulasku u EU nepovoljniji nego prema samom otvaranju pregovora. Ranije istraživanje Gallupa pokazalo je da je 54 odsto građana protiv članstva, a 46 odsto za. Druga istraživanja bilježila su veću podršku nastavku pregovora.
Pristalice evropskih integracija smatraju da bi pregovori Islandu dali priliku da izdejstvuje povoljne uslove za eventualno članstvo. Oni su protiv toga da se unaprijed odbaci tu mogućnost.
Jedan od njihovih glavnih argumenata jeste ekonomska stabilnost. Island koristi sopstvenu valutu, krunu, koja je tokom prethodnih ekonomskih kriza bila izložena velikim oscilacijama. Zagovornici članstva tvrde da bi eventualno uvođenje eura dugoročno donijelo stabilniju valutu, niže kamatne stope i predvidljivije poslovno okruženje.
Pristalicama najvažnija ekonomska stabilnost i međunarodna sigurnost
Drugi argument odnosi se na međunarodni položaj Islanda. Zemlja se nalazi na strateški važnom području sjevernog Atlantika i Arktika. Rat u Ukrajini, zaoštravanje odnosa velikih sila i sve veći geopolitički značaj Arktika promijenili su način na koji dio Islanđana posmatra pitanje bezbjednosti.
Pristalice EU smatraju da bi članstvo Islandu omogućilo snažniji politički uticaj unutar evropskog bloka. Time i veću mogućnost da zajedno sa drugim evropskim državama odgovara na pritiske velikih sila. Island je već član NATO-a i dio Evropskog ekonomskog prostora. Članstvom u EU dobio bi i direktno političko mjesto za stolom kada se odlučuje o evropskim politikama.
Zagovornici takođe podsjećaju da Island već uživa mnoge prednosti evropske integracije. Član je Evropskog ekonomskog prostora, ima pristup jedinstvenom tržištu i dio je šengenskog prostora. Zbog toga tvrde da je pitanje da li je bolje biti blizu EU i primjenjivati veliki dio njenih pravila bez punog uticaja na njihovo donošenje – ili postati član i imati pravo glasa u institucijama Unije.
Ribarstvo – najveća prepreka
Ako postoji jedno pitanje koje može da odluči sudbinu islandskog odnosa prema EU, to je ribarstvo.
Riba nije samo važan izvozni proizvod već i dio nacionalnog identiteta. Island je tokom 20. vijeka vodio čuvene „ratove bakalara“ sa Velikom Britanijom upravo zbog kontrole nad svojim ribolovnim područjem. Zbog tog istorijskog iskustva mnogi Islanđani izuzetno teško prihvataju mogućnost da o njihovim ribolovnim resursima odlučuju institucije u Briselu.
Protivnici evropskih integracija upozoravaju da bi članstvo značilo prihvatanje zajedničke evropske politike ribarstva. Strahuju da bi evropske kvote i pravila mogli da ugroze kontrolu Islanda nad sopstvenim vodama i da bi dio prava na upravljanje ribljim fondom morao da bude podijeljen sa drugim članicama EU.
Islandska ministarka spoljnih poslova Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir poručila je da bi zadržavanje suverenog nadzora nad ribarstvom moralo da bude jedan od ključnih uslova svakog budućeg sporazuma sa EU.
„Ne“ kampanja: Zašto Islandu uopšte treba EU?
Protivnici članstva smatraju da Island već ima gotovo sve ekonomske koristi od saradnje sa Evropskom unijom, bez potrebe da postane njen član.
Njihov argument je da preko Evropskog ekonomskog prostora islandske kompanije već imaju pristup jedinstvenom evropskom tržištu, dok bi punopravno članstvo donijelo dodatne obaveze i ograničilo mogućnost Reykjavika da samostalno donosi odluke u oblastima poput ribarstva i poljoprivrede.
Protivnici takođe ističu suverenitet. Za njih je ključno pitanje ko donosi odluke koje se tiču Islanda – islandski parlament i vlada ili evropske institucije.
Oni odbacuju i argument da bi EU automatski riješila islandske ekonomske probleme. Liderka opozicione Stranke nezavisnosti Guðrún Hafsteinsdóttir ocijenila je da članstvo u EU samo po sebi ne bi riješilo ekonomske probleme zemlje niti bi garantovalo veću bezbjednost, navodeći da se islandska bezbjednost već zasniva na NATO-u i bilateralnom odbrambenom sporazumu sa Sjedinjenim Državama.
Protivnici takođe žele da Island zadrži islandsku krunu, jer smatraju da sopstvena valuta vladi omogućava da vodi monetarnu politiku prilagođenu specifičnostima male islandske ekonomije.
Poljoprivrednici i ribari posebno zabrinuti
Pored ribara, rezervisanost postoji i među poljoprivrednicima. Oni strahuju da bi članstvo otvorilo islandsko tržište mnogo većoj konkurenciji iz drugih država EU, uključujući jeftinije poljoprivredne proizvode.
Za dio stanovništva u ruralnim krajevima pitanje EU zato nije samo pitanje spoljne politike već i pitanje opstanka određenog načina života.
S druge strane, pristalice pregovora odgovaraju da upravo pregovori treba da pokažu kakve bi konkretne uslove Island mogao da dobije. Oni smatraju da nema razloga unaprijed odbaciti članstvo prije nego što se vidi šta bi Brisel ponudio.
