Pred građanima Švajcarske nalazi se ključna izborna odluka na saveznom referendumu o takozvanoj „Inicijativi za neutralnost“ (službenog naziva „Zaštita švajcarske neutralnosti“). Glasanje otvara duboku polemiku o tome da li tradicionalna švajcarska neutralnost treba da bude strože i rigidnije upisana u ustav, što bi značajno ograničilo uvođenje sankcija i vojnu saradnju sa međunarodnim saveznicima.
Ovaj referendum dolazi u trenutku kada je rat u Ukrajini iz temelja promijenio bezbjednosni pejzaž u Evropi, stavljajući pod znak pitanja granice između vojne neutralnosti i političkog opredjeljenja protiv kršenja međunarodnog prava.
Šta donosi predložena ustavna inicijativa?
Inicijativa zahtijeva da se u Savezni ustav izričito unese odredba po kojoj je švajcarska neutralnost „vječna i oružana“. Prema tom prijedlogu, Švajcarskoj bi bilo zabranjeno da pristupa bilo kakvim vojnim ili odbrambenim savezima, niti da sarađuje sa njima, osim u slučaju direktnog vojnog napada na samu Švajcarsku. Takođe, zabranilo bi joj se da učestvuje u vojnim konfliktima između trećih država, kao i da uvodi ekonomske sankcije državama učesnicama u ratu, izuzev ukoliko su te mjere obavezne prema rezolucijama Ujedinjenih nacija ili služe sprečavanju zaobilaženja sankcija.
Zagovornici strožih pravila ističu da je usvajanjem zapadnih sankcija Rusiji nakon izbijanja sukoba u Ukrajini Švajcarska narušila svoju višestruku vjerodostojnost kao neutralnog posrednika.
Ključne izjave i sukob argumenta
Debata je podijelila švajcarsku političku scenu, a argumenti obje strane oslikavaju radikalno suprotstavljene vizije budućnosti zemlje.
Kada je riječ o glasu zagovornika, Žan-Luk Ador (Jean-Luc Addor), poslanik desničarske Švajcarske narodne stranke (SVP), ističe da bi sankcije koje nisu obavezne po osnovu UN trebalo ukinuti, jer neutralnost u suštini znači biti „ni na jednoj ni na drugoj strani“ u sukobu. Pristalice ove opcije vjeruju da samo stroga i nefleksibilna pravila mogu sačuvati nezavisnost i kredibilitet zemlje.
S druge strane, Savezni savjet (vlada) i parlament oštro se protive inicijativi, upozoravajući da bi ustavna rigidnost ugrozila bezbjednosne interese države.
„Neutralnost je dokazala svoju vrijednost ne zato što je bila rigidna, već zato što se primjenjivala mudro i odgovorno… Upravo je sposobnost prilagođavanja novim izazovima učinila našu neutralnost snažnom,“ poručio je šef diplomatije Ignacio Kasis (Ignazio Cassis) povodom pokretanja referendumske kampanje.
Kasis upozorava da bi zabrana saradnje sa odbrambenim partnerima prije izbijanja krize bila pogubna, dodajući da je onaj ko čeka da kriza već počne pa da tek onda sarađuje, u startu zakasnio.
Damijen Kotije (Damien Cottier), poslanik Liberalno-radikalne stranke, naglašava da pojam neutralnosti ne treba miješati sa političkom ravnodušnošću:
„Biti neutralan ne znači zauzimati neutralnu poziciju kada je međunarodno pravo grubo prekršeno… Zalažem se za neutralnost shvaćenu kao pragmatičan alat koji služi bezbjednosti i međunarodnom kredibilitetu Švajcarske, a ne kao totem koji treba rigidno uklesati u ustav,“ izjavio je Kotije. On upozorava da bi stroga pravila onemogućila saradnju sa evropskim susjedima u oblastima poput sajber-odbrane i protivvazdušne zaštite.
Ekonomske posljedice i uticaj inicijative na švajcarsku odbrambenu industriju i izvoz naoružanja
Pitanje restriktivnijeg tumačenja neutralnosti u Švajcarskoj ne pogađa samo političke i bezbjednosne tokove, već ima i izuzetno duboke ekonomske implikacije, posebno kada je riječ o domaćoj namjenskoj industriji, izvozu naoružanja i položaju švajcarskih kompanija na globalnom tržištu.
Iako zagovornici strožije neutralnosti insistiraju na povratku tradicionalnim ekonomskim slobodama i izbjegavanju spoljnih političkih pritisaka, predstavnici privrede i industrijska udruženja upozoravaju na višestruke negativne posljedice ovakvog ustavnog zaokreta.
Švajcarska odbrambena industrija tradicionalno ostvaruje više od 80 odsto svojih prihoda na inostranom tržištu, pri čemu je Evropa glavno tržište za plasman opreme. Međutim, stroga pravila o izvozu ratnog materijala i zabrana reizvoza već su nanijele značajnu štetu proizvođačima. Zbog zakonskih ograničenja i političkih neslaganja oko toga šta neutralnost dozvoljava, švajcarski proizvođači oružja suočili su se sa padom izvoza i gubitkom velikih međunarodnih tendera. Mnoge evropske zemlje, suočene sa potreom brzog naoružavanja i jačanja odbrambenih kapaciteta nakon izbijanja sukoba u Ukrajini, počele su da izbjegavaju nabavku švajcarske vojne opreme i komponenti jer strahuju da bi zbog švajcarskih zakona o neutralnosti njihova dalja upotreba mogla biti blokirana.
Usvajanje rigidnije ustavne inicijative dodatno bi ograničilo ili potpuno onemogućilo saradnju Švajcarske sa međunarodnim odbrambenim savezima i susjednim državama prije izbijanja eventualnih kriza. Predstavnici industrijskih udruženja, poput asocijacije Swissmem, upozoravaju da bi to značilo potpuno isključenje švajcarskih kompanija iz evropskih programa zajedničke nabavke naoružanja, razvoja naprednih tehnologija i razmjene bezbjednosnih informacija. Umjesto da profitiraju od velikog rasta evropskih odbrambenih budžeta, švajcarske kompanije bi bile prinuđene da otpuštaju radnike ili da investicije i proizvodne pogone sele van granica zemlje.
Zabrana uvođenja ekonomskih sankcija koje nisu izričito mandatirane od strane Ujedinjenih nacija, što je jedan od centralnih zahtjeva inicijative, primorala bi Švajcarsku da povuče već uvedene mjere i zatvorila bi joj vrata usklađivanja sa trgovinskim i finansijskim politikama njenih ključnih ekonomskih partnera, poput Evropske unije i Sjedinjenih Američkih Država. Kritičari upozoravaju da bi odsustvo sankcija u globalnim krizama narušilo dugoročnu reputaciju Švajcarske kao pouzdanog i predvidivog međunarodnog trgovinskog partnera, što bi moglo izazvati negativne ekonomske reakcije i političke pritiske od strane njenih najvećih izvoznih tržišta.
Dok zagovornici strože neutralnosti smatraju da će nefleksibilna pravila zaštititi domaće ekonomske interese od miješanja u strane sukobe, većina ekonomista i privrednika smatra da bi izolacionistički pristup ozbiljno ugrozio konkurentnost i opstanak visoko specijalizovane švajcarske odbrambene industrije.
Šta kažu ankete?
Iako konačni ishodi zavise od izlaznosti birača, posljednja istraživanja javnog mnjenja pokazuju da većina građana naginje statusu quo. Oko 63 odsto ispitanika protivi se ustavnim ograničenjima, dok oko 34 odsto podržava stroži model neutralnosti. Ipak, bez obzira na ishod glasanja, rasprava o tome kako mala neutralna država treba da balansira između svojih ekonomskih i političkih vrijednosti u nestabilnom svijetu sigurno se neće završiti ovim referendumom.
