Najponosniji smo kada rezultat nije samo medalja pojedinca, već dokaz da sistem može da proizvede kvalitet, ističe Filip Šoć za Regionpress.
Gejming u Crnoj Gori odavno više nije samo razonoda i vrijeme provedeno pred ekranom, kaže u razgovoru za Regionpress Filip Šoć, predsjednik Saveza elektronskih sportova Crne Gore.
Za nešto više od decenije razvila se zajednica koja danas okuplja esportiste, developere, organizatore, strimere, producente i brojne druge profesionalce, dok međunarodni rezultati i veliki događaji pokazuju da Crna Gora ima potencijal da izgradi prepoznatljiv gejming ekosistem.
Od medalja crnogorskih takmičara i međunarodnih esport takmičenja, do Montenegro Future Festivala u Baru, koji je 2026. okupio goste iz više od 60 zemalja, priča o gejmingu sve više postaje i priča o turizmu, obrazovanju, izvozu digitalnih usluga i mogućnostima za zapošljavanje mladih. Istovremeno, ostaju izazovi – od nedostatka precizne statistike i sistemskog finansiranja do infrastrukture, obrazovanja i koordinacije institucija.
O tome gdje je danas crnogorski gejming, koliko zaista vrijedi njegov potencijal, može li postati ozbiljna izvozna industrija i kakvu ulogu u tome može imati Bar, razgovarali smo sa predstavnikom Gejming zajednice Crne Gore.
Organizovali više od 1.000 događaja i stigli do međunarodnih turnira
Kada govorimo o gejmingu u Crnoj Gori, gdje smo danas? Koliko se ova industrija i zajednica razvila posljednjih godina i možemo li već govoriti o ozbiljnom crnogorskom gejming sektoru?
-Danas više nije pitanje da li gejming u Crnoj Gori postoji, već da li ćemo energiju koja već postoji pretvoriti u sistem. Za više od petnaest godina rada kroz Savez elektronskih sportova Crne Gore, Gejming zajednicu i partnerske projekte organizovano je više od 1.000 događaja i zabilježeno preko 10.000 takmičarskih učešća. U zemlji danas radi više od 30 gejming centara, a oko njih se razvijaju lokalne zajednice, turniri, striming, produkcija, edukacija i prvi ozbiljniji poslovni modeli.
Sektor više nije samo grupa ljudi koja igra iste igre. U njemu su esportisti i treneri, organizatori i sudije, developeri, dizajneri, animatori, video-producenti, komentatori, strimeri, community menadžeri, ljudi iz marketinga, prodaje, sajber bezbjednosti, telekomunikacija, turizma i plaćanja. Tu je i phygital sport, koji povezuje fizičko takmičenje i digitalnu igru. To je već ekosistem, iako još nije do kraja statistički prepoznat kao posebna privredna grana.
Najbolji dokaz promjene je to što smo od manjih lokalnih turnira došli do međunarodnih medalja, reprezentativnih nastupa i događaja poput Montenegro Future Festivala u Baru. MFF je 2026. godine okupio goste iz više od 60 zemalja, više stotina međunarodnih učesnika i oko 5.000 posjetilaca, uz kompanije i organizacije iz samog vrha svjetskog gejminga, tehnologije i sporta. To ne znači da smo završili posao, ali znači da više ne počinjemo od nule.
Zato bih rekao da Crna Gora ima ozbiljan gejming sektor u nastajanju: ozbiljan po rezultatima, kontaktima i kapacitetu ljudi, ali još nedovoljno uređen po pitanju finansiranja, infrastrukture, obrazovanja, zvanične statistike i dugoročne javne politike. Sljedeća faza nije da dokazujemo da postojimo, nego da definišemo ko vodi razvoj, kako se mjeri učinak i kako se od zajednice pravi održiva industrija.
Medalja je pokazatelj da prozvodimo kvalitet
Već se ostvaruju određeni rezultati i sve je više ljudi koji se profesionalno bave gejmingom. Koji su konkretni uspjesi na koje ste kao Gejming zajednica Crne Gore posebno ponosni?
-Najponosniji smo kada rezultat nije samo medalja pojedinca, već dokaz da sistem može da proizvede kvalitet. Bojana Goranović je 2024. godine osvojila bronzu u eFootballu, a Nevena Marković bronzu u Tekkenu 8 na Mediteranskim esport igrama u Bengaziju. To su bile prve medalje za Crnu Goru na ovom takmičenju. Na Mediteranskim esport igrama u Baru 2026. stiglo je i zlato u ženskoj konkurenciji u Tekkenu 8, čime je napravljen važan kontinuitet i poslata poruka da djevojke u crnogorskom gejmingu nijesu prateći program, nego nosioci rezultata.
U phygital sportu imamo rezultate koji su prije nekoliko godina djelovali veoma daleko. Ekipa EndFastPls završila je kao četvrta na Games of the Future 2025 u phygital shooter disciplini. Dangerous Meridianbet je u Astani 2026. osvojio bronzanu medalju u phygital košarci, pobijedivši u meču za treće mjesto rusku Triadu rezultatom 39:36. Takvi rezultati pokazuju koliko Crna Gora može da bude konkurentna kada spoji svoju sportsku tradiciju sa digitalnim vještinama.
U eFootballu je reprezentacija Crne Gore, sa Bojanom Tatarom i Vučetom Šćepanovićem uz selektora Ivana Ražnatovića, ušla među šest najboljih u Evropi u okviru FIFAe Continental Championship Europe 2026. PUBG Mobile sastav je ostvario plasman među četiri najbolje ekipe u evropskoj kvalifikacionoj seriji. U sim racingu je ekipa koju je predvodio Matija Marković sa Cetinja pobijedila na FIA South East Europe trci 6 sati Hungaroringa u Assetto Corsa Competizione, u konkurenciji 22 posade iz 11 zemalja.
Ponosni smo i na organizacioni rezultat. Crna Gora je bila domaćin nacionalnih i međunarodnih takmičenja u disciplinama kao što su Counter-Strike 2, Dota 2, League of Legends, PUBG Mobile, Mobile Legends, Valorant, EA FC, eFootball, NBA 2K, Clash Royale, Assetto Corsa, Tekken 8, Street Fighter, UFC i Just Dance. MFF i prateća takmičenja dokazali su da možemo da okupimo reprezentacije, profesionalne timove, federacije, izdavače, tehnološke kompanije i publiku na jednom mjestu.
Ipak, možda je najveći uspjeh to što se formirala generacija ljudi koja ne pita da li je moguće raditi u gejmingu iz Crne Gore, već kako da svoj rad podigne na međunarodni nivo. Medalje su vidljivi vrh, a ispod njih su godine volonterskog rada, treninga, produkcije, partnerstava i učenja.
Među šest njaboljih u Evropi
Koliko danas u Crnoj Gori ima ljudi koji se aktivno bave gejmingom – kao igrači, esportisti, developeri, strimeri, organizatori i ljudi koji od toga žive? Imamo li uopšte preciznu sliku potencijala ovog tržišta?
-Nemamo precizan nacionalni popis i bilo bi neodgovorno da iznesemo jednu veliku brojku kao da je zvanična. Razlog je jednostavan: gejmer koji igra svakog dana, registrovani takmičar, povremeni posjetilac centra, profesionalni esportista, developer i strimer nijesu ista kategorija. Pored toga, veliki dio prihoda ostvaruje se preko stranih platformi, ugovora i klijenata, pa se u domaćoj statistici često ne vidi kao gejming.
Ono što možemo pouzdano da pokažemo jeste postojeći trag. Imamo mrežu od više od 30 gejming centara, više od 10.000 zabilježenih takmičarskih učešća kroz dugogodišnje aktivnosti, desetine disciplina, klubove, reprezentativce, organizatore i sve više ljudi u produkciji, razvoju igara i kreiranju sadržaja. Ako bi samo svaki od 30 centara imao po 50 do 100 redovnih korisnika, to bi već bilo između 1.500 i 3.000 aktivnih tačaka kontakta sa zajednicom. To je ilustrativni minimum, a ne nacionalni zbir, jer veliki broj igrača nikada ne ulazi u gejming centar i učestvuje isključivo onlajn.
Da bismo dobili stvarnu sliku, Crnoj Gori treba godišnje mapiranje u četiri kruga: broj registrovanih i aktivnih takmičara; broj redovnih korisnika centara i lokalnih liga; broj developera, kreatora sadržaja, produkcijskih i servisnih profesionalaca; te broj firmi, preduzetnika i ugovora koji ostvaruju prihod iz gejminga. Uz to treba pratiti pol, uzrast, grad, disciplinu, prihod, izvoz usluga i broj punih radnih mjesta.
Naša procjena je da je vidljivi profesionalni sloj mnogo manji od ukupne zajednice, ali upravo zato ima prostora za rast. Potencijal tržišta se ne mjeri samo brojem ljudi koji danas žive isključivo od gejminga. Mjeri se i brojem mladih koji već imaju vještine za programiranje, dizajn, video, marketing, organizaciju i rad na engleskom jeziku, a kojima nedostaje put od hobija do prvog ugovora, proizvoda ili kompanije. Prvi konkretan korak države i industrije zato treba da bude nacionalna mapa gejminga, sa javnim metodološkim objašnjenjem, umjesto procjena koje se iz godine u godinu prepisuju.
Nije svako igranje sport
Često se na gejming još uvijek gleda kao na igru i razonodu, a ne kao na ozbiljan sport i industriju. Da li je najveći problem upravo u tome što društvo još nije dovoljno prepoznalo njegov potencijal?
-To je jedan od najvećih problema, ali nije jedini. Kada neko čuje riječ gejming, često zamišlja samo dijete ispred ekrana. Kada industrija čuje istu riječ, ona vidi softver, intelektualnu svojinu, cloud infrastrukturu, grafičke procesore, produkciju prenosa, marketing, međunarodna prava, sponzorstva, turizam, bezbjednost, plaćanja i zajednicu. Dok ne spojimo ta dva pogleda, javna rasprava će stalno kasniti za stvarnim tržištem.
Važno je da budemo pošteni: nije svako igranje sport, nije svaki strim posao i nijesu svi oblici korišćenja ekrana zdravi. Zato ozbiljan razvoj mora da uključuje pravila takmičenja, zaštitu maloljetnika, prevenciju zavisnosti, fizičku aktivnost, mentalno zdravlje, integritet i bezbjednost. Upravo zbog toga su teme Healthy Gaminga važne na događajima poput MFF-a. Odgovorno igranje nije argument protiv gejminga; ono je uslov da gejming postane zreo sektor.
Najveća promjena nastaje kada roditelj, nastavnik ili donosilac odluka vidi koje se vještine razvijaju oko igre: timski rad, engleski jezik, analitika, brzo donošenje odluka, digitalna produkcija, programiranje, dizajn, vođenje projekta i nastup pred publikom. Neko možda neće postati profesionalni igrač, ali može postati producent, programer, trener, dizajner, data analitičar ili organizator događaja.
Gejming je izvozna industrja države
Za Crnu Goru je posebno važna poruka da mladi ne moraju da čekaju mjesto u državnoj upravi da bi imali sigurnu karijeru. Gejming može da ih nauči da naprave portfolio, rade za međunarodnog klijenta, osnuju studio, prodaju digitalni proizvod i prihod donesu u zemlju. To nije poziv državi da se povuče, već da podršku preusmjeri sa povremenog pokroviteljstva na obrazovanje, infrastrukturu, početno finansiranje i pravila koja mladom čovjeku daju realnu šansu da sam izgradi posao. Može li gejming za Crnu Goru biti mnogo više od zabave i esporta – odnosno ozbiljna industrija koja može da donosi prihode, otvara nova radna mjesta i zadrži mlade ljude u zemlji?
– Može, i upravo tu je najveća vrijednost. Prema podacima koje objavljuje DMCC, globalna gejming industrija vrijedila je oko 188,8 milijardi američkih dolara u 2025. godini. Crna Gora ne mora da osvoji veliki procenat tog tržišta da bi efekat na malu ekonomiju bio značajan. Nekoliko uspješnih studija, servisnih kompanija ili međunarodnih produkcijskih timova može otvoriti stotine dobro plaćenih direktnih i indirektnih poslova.
Lanac vrijednosti je mnogo širi od razvoja kompletne video-igre. Domaći tim može da radi 3D modele, animaciju, zvuk, lokalizaciju, QA testiranje, korisničku podršku, community management, turnirsku produkciju, cloud i mrežna rješenja, analitiku, bezbjednost, payment tehnologiju ili marketinške kampanje za kompaniju bilo gdje u svijetu. Zato su za razvoj jednako relevantni AMD i Alibaba Cloud, izdavači poput Tencenta i Moontona, organizatori poput ESL FACEIT Groupa i BLAST-a, te specijalizovane kompanije kao što su Payment Lab i Runestone. Oni pokazuju koliko različitih poslova postoji oko jednog igrača i jednog digitalnog proizvoda.
Model zadržavanja mladih mora biti praktičan: školski klub ili radionica, zatim game jam i mentorski program, potom praksa ili inkubator, prvi međunarodni ugovor i, na kraju, studio ili kompanija. Bez te putanje talent ostaje hobi ili odlazi iz zemlje. Sa tom putanjom, mladi mogu da žive u Baru, Podgorici, Nikšiću ili na sjeveru, a da rade za globalno tržište.
Država može da pomogne kroz male grantove za prototipe, garantne šeme, poreske podsticaje za istraživanje i razvoj, zaštitu intelektualne svojine, olakšan dolazak stručnjaka i podršku nastupu na velikim sajmovima. Privatni sektor donosi mentore, klijente, kapital i tržišnu disciplinu. Univerziteti daju znanje i talente. Kada se ta tri kruga povežu, gejming postaje izvozna industrija, a ne samo budžetski trošak ili vikend-događaj.
Najvažnije je da uspjeh ne mjerimo samo brojem turnira, već brojem ugovora, zaposlenih, registrovanih firmi, izvoza digitalnih usluga, lokalno razvijenih proizvoda i mladih ljudi koji su odlučili da ostanu.
Turizam prihoduje od gejminga koji ne zavisi od temperature mora
Koliko je gejming značajan i za turizam, kao jednu od glavnih privrednih grana Crne Gore? Može li organizacija velikih esport turnira, gejming događaja i međunarodnih takmičenja dovesti u Crnu Goru veliki broj učesnika i publike, posebno van glavne ljetnje sezone?
-Gejming je za turizam posebno zanimljiv zato što njegova sezona ne zavisi od temperature mora. Turnir, konferencija ili bootcamp mogu se održati u februaru, aprilu, oktobru ili novembru, kada hotelima, restoranima, prevoznicima i drugim lokalnim biznisima treba dodatna potražnja. Publika je međunarodna, digitalno povezana i spremna da putuje zbog sadržaja koji ne može da dobije kod kuće.
Montenegro Future Festival 2026 u Baru bio je konkretan test tog modela. Prema post-event izvještaju, festival je okupio više od 600 međunarodnih gostiju iz preko 60 zemalja i oko 5.000 posjetilaca. Procijenjeni prosječni boravak međunarodnih gostiju bio je 4,3 dana, a ukupan efekat približno 3.000 noćenja. Događaj je održan od 24. do 26. aprila, dakle prije glavne sezone, dok je dio gostiju boravio u Baru i tokom šireg perioda od 20. do 30. aprila.
Jednostavan scenario pokazuje ekonomsku logiku. Ako 600 stranih gostiju prosječno ostane 4,3 dana i dnevno na smještaj, hranu, lokalni prevoz i potrošnju izdvoji između 120 i 200 eura, direktna potrošnja iznosi približno od 310.000 do 516.000 eura. To nije revizorski obračun MFF-a, već transparentna ilustracija, i ne uključuje produkciju, zakup prostora, domaće posjetioce, honorare, tehniku ni dugoročnu promociju destinacije. Događaj sa 1.000 međunarodnih gostiju, četiri noći i dnevnom potrošnjom od 150 do 200 eura donio bi od 600.000 do 800.000 eura direktne destinacijske potrošnje.
MFF je okupio više od 100 govornika i predstavnika industrije, sporta i institucija. U gostujućoj i partnerskoj mreži bili su Alibaba Cloud i AMD, Tencent, Moonton Games, ESL FACEIT Group, BLAST, Payment Lab, Runestone, Passport.gg, NASEF, ESIC, IESF, GEF, WPC, međunarodne i evropske federacije, kao i akteri iz phygital i Healthy Gaming ekosistema. PASTECHL je povezan sa mrežom od više od 100 sportskih univerziteta, a preko 50 univerziteta bilo je zastupljeno u programu u Baru. Među gostima je bila i HH princeza Sophia Wolkonsky, osnivačica Castillia, čiji rad na 3D digitalizaciji kulturne baštine, digitalnim blizancima, VR-u i gaming sadržajima pokazuje da festival može povezati tehnologiju, kulturu i turizam.
Prema javnoj komunikaciji organizatora, zbirna tržišna vrijednost kompanija čiji su predstavnici učestvovali prelazila je jedan bilion američkih dolara, odnosno više od 1 trillion USD po anglosaksonskoj nomenklaturi. Ta brojka ne predstavlja vrijednost samog festivala niti novac uložen u Crnu Goru; ona opisuje međunarodni poslovni rang gostiju koji su došli u Bar. Prava vrijednost nastaje tek kada se ti kontakti pretvore u ugovore, investicije, programe za mlade i povratak kompanija u narednim godinama.
Drugi veliki proizvod su profesionalni bootcampovi. Jedan tim obično dolazi sa osam do dvanaest igrača, trenera i stručnog osoblja, ostaje deset do četrnaest dana i traži kvalitetan hotel, stabilan internet sa rezervnom rutom, trening-salu, teretanu, prilagođenu ishranu i lokalni prevoz. Dvadeset takvih kampova godišnje može generisati približno 1.600 do 3.360 noćenja, i to gotovo potpuno van klasične turističke sezone.
Veliki turniri organizatora kao što su BLAST, ESL FACEIT Group ili StarLadder donose još veći domet, ali traže ozbiljnu pripremu: arenu, redundantni internet, stabilno napajanje, broadcast i produkcijsku infrastrukturu, bezbjednost, ubrzane vize, dovoljan hotelski kapacitet i višegodišnji budžet. Bar ima prednost kompaktne destinacije, mora, planina, aerodromske dostupnosti i iskustva MFF-a. Zato Gaming City Bar treba razvijati kao cjelogodišnji turističko-tehnološki proizvod, a ne samo kao naziv za jedan događaj.
Bar primjer da malo tržište može dati mnogo
Crna Gora je malo tržište, ali internet omogućava da domaći timovi, developeri i kompanije rade za cijeli svijet. Vidite li upravo u tome našu šansu – da budemo mala, ali međunarodno prepoznatljiva gejming zajednica?
-Upravo je to naša najveća šansa. U digitalnoj industriji malo domaće tržište nije presuda, jer proizvod, servis ili prenos od prvog dana mogu biti globalni. Mala zemlja čak može brže da poveže institucije, univerzitete, hotele, telekome, aerodrome i organizatore nego veliki sistemi. Naš cilj ne treba da bude da kopiramo veličinu drugih država, već da budemo prepoznatljivi po brzini, gostoprimstvu, pouzdanosti i sposobnosti da na malom prostoru spojimo događaj, obrazovanje, razvoj proizvoda i turizam.
Bar je dobar primjer. Grad je dovoljno kompaktan da učesnik za desetak minuta može stići od hotela do turnira, mora, treninga ili poslovnog sastanka, a dovoljno povezan da postane regionalna tačka okupljanja. MFF je pokazao da međunarodni gosti žele da dođu kada im ponudimo relevantan program i prave ljude. Sljedeći korak je da njihov dolazak ne traje samo tri dana, nego da postoji razlog da u Baru otvore projekat, testiraju proizvod, organizuju bootcamp ili vrate tim.
Tu je važna veza sa Dubaijem i DMCC-om. DMCC Gaming Centre je do avgusta 2026. narastao na 165 kompanija, uz gotovo 40 novih članica za godinu i godišnji rast od 30 odsto. Širi DMCC tehnološki ekosistem povezuje više od 4.000 kompanija iz gejminga, AI-ja, kripta, Web3-a i sajber bezbjednosti, unutar poslovnog distrikta sa skoro 27.000 kompanija. Njihova prednost nije samo kapital, već kompletan paket: licenca, radni prostor, vize, mentorstvo, investitori, akceleratori i međunarodna distribucija.
Najkraće rečeno: Dubai može da uči od Bara kako se grad pretvara u blisku, autentičnu i živu gejming zajednicu i pozornicu, a Bar od Dubaija kako se od te energije pravi biznis. Bar zna da okupi ljude, napravi atmosferu i poveže Mediteran, Balkan i Evropu. Dubai zna da od kontakta napravi firmu, od firme člana ekosistema, od ideje investiciju, a od događaja cjelogodišnji poslovni tok. Ta dva modela nijesu konkurencija; mogu biti koridor.
Praktično, taj koridor može da znači zajednički soft-landing program za kompanije, mentorski i investicioni dan tokom MFF-a, privremeni razvojni ili produkcijski tim u Baru, razmjenu stručnjaka, povezivanje sa DMCC Gaming Centreom i paket za firme koje žele ulazak iz Evrope na Bliski istok ili obrnuto.
Međunarodna prepoznatljivost se ne dobija samo velikom reklamom. Dobija se ponovljenim kvalitetom: reprezentacija koja postiže rezultat, studio koji isporučuje na vrijeme, događaj koji raste svake godine, grad koji razumije gosta i institucija koja drži obećanje.
Presudno obrazovanje
Koliko je važna saradnja sa školama, fakultetima i obrazovnim institucijama? Da li već postoje programi kroz koje mladi mogu da nauče kako da svoje interesovanje za gejming pretvore u profesiju?
-Obrazovanje je presudno, jer bez njega gejming ostaje potrošnja tuđeg sadržaja. Cilj je da mladi ne budu samo korisnici igara, već autori, producenti, analitičari i vlasnici intelektualne svojine. Saradnja sa školama i fakultetima treba da počne rano, ali ne tako što ćemo svakoga usmjeravati ka profesionalnom igranju. Treba pokazati čitav spektar zanimanja i dati učeniku priliku da napravi prvi projekat.
Već postoje dobre osnove. Global Game Jam omogućava timovima da u kratkom roku razviju prototip i nauče kako izgleda rad pod pritiskom. NASEF pristup povezuje esport sa obrazovanjem, STEM vještinama, liderstvom i karijerama. PASTECHL okuplja ekosistem više od 100 sportskih univerziteta i na MFF-u je otvorio prostor za povezivanje sporta, tehnologije i akademske zajednice. U Crnoj Gori imamo Univerzitet Crne Gore, UDG i Univerzitet Mediteran, tehnološke i kreativne programe, Tehnopolis i Naučno-tehnološki park, ali ih treba povezati u kontinuiranu putanju.
Ta putanja bi mogla da izgleda ovako: školski esport i digitalni klubovi sa pravilima zdravog igranja; radionice programiranja, dizajna, zvuka i video-produkcije; lokalni game jamovi; univerzitetski izborni predmeti i istraživački projekti; plaćene prakse kod domaćih i stranih partnera; mentorski program; zatim inkubator ili akcelerator za najbolji tim. Završni rezultat ne mora biti samo nova igra. To može biti alat za turnire, edukativna aplikacija, broadcast rješenje, turistički VR proizvod ili servis koji prodajemo međunarodnoj kompaniji.
Posebno je važno da obrazovanje uključi poslovne vještine: kako se formira cijena, štiti autorsko pravo, pregovara ugovor, prezentuje investitoru i vodi međunarodni tim. Mladi često imaju tehnički talenat, ali ne znaju kako da ga pretvore u prihod. Tu mogu da pomognu partneri poput Alibabe Cloud, AMD-a, Payment Laba, Runestonea, izdavača, organizatora turnira i uspješnih regionalnih studija.
Postoje programi i pojedinačne inicijative, ali još nemamo dovoljno širok, redovan i mjerljiv nacionalni sistem. Kada svake godine budemo mogli da kažemo koliko je učenika prošlo radionice, koliko je timova završilo prototip, koliko je mladih dobilo praksu i koliko ih je ostvarilo prvi prihod, znaćemo da smo interesovanje pretvorili u profesiju.
Gejming istovremeno pripada sportu, privredi, turizmu, prosvjeti, kulturi, nauci, inovacijama i digitalnoj infrastrukturi.
Šta su najveće prepreke za dalji razvoj gejminga u Crnoj Gori? Da li su to nedostatak finansiranja, infrastrukture, edukacije, prostora, podrške institucija ili nešto drugo?
-Sve navedeno postoji, ali najveća prepreka je fragmentacija. Gejming istovremeno pripada sportu, privredi, turizmu, prosvjeti, kulturi, nauci, inovacijama i digitalnoj infrastrukturi. Kada je svuda pomalo, često se dogodi da nije ničija puna odgovornost. Zato projekti zavise od entuzijazma pojedinaca i godišnjih odluka, umjesto od stabilnog programa.
Prvi problem je finansiranje rane faze. Mladi tim nema kolateral za kredit, a prototip igre ili esport platforme teško se uklapa u klasične grantove. Potrebni su mali i brzi grantovi za prototipe, razvojna i garantna šema, mentorstvo i veza sa privatnim investitorima. Nije neophodan ogroman fond da bi se napravila razlika; važnije je da pravila budu jasna, odluke brze i da se podrška nastavlja za tim koji pokaže rezultat.
Drugi problem je infrastruktura. Za lokalnu ligu dovoljan je dobar centar, ali za međunarodni turnir ili bootcamp potrebni su redundantni optički internet, rezervno napajanje, serverska i broadcast infrastruktura, produkcijska oprema, akustika, sigurnost i stručan kadar. Mreža od više od 30 gejming centara je velika prednost, ali joj trebaju zajednički tehnički standardi, kalendar, nacionalna liga, sistem registracije i program podrške za opremu i povezivanje manjih gradova.
Treći problem je nedostatak ljudi sa specifičnim iskustvom: senior game developera, producenata, trenera, turnirskih administratora, broadcast inženjera i stručnjaka za monetizaciju. To se rješava kombinacijom domaćeg obrazovanja, međunarodnih mentora i lakšeg privremenog angažovanja stručnjaka iz inostranstva.
Četvrti problem je podatak. Bez mape firmi, profesionalaca, prihoda, publike i infrastrukture teško je dokazati povrat javne investicije. Zato podrška treba da bude vezana za mjerljive ciljeve: broj poslova, izvoz, prototipe, takmičare, noćenja van sezone, međunarodne ugovore, žensko učešće i standarde Healthy Gaminga.
Na kraju, potrebna je jedna koordinaciona tačka i trogodišnji akcioni plan. U njemu treba jasno razdvojiti razvoj esporta, razvoj game-dev industrije, edukaciju, turizam i međunarodne događaje, ali ih povezati zajedničkim indikatorima. Bez toga ćemo i dalje imati odlične pojedinačne uspjehe, ali spor prelazak u industriju.
Problem je neujednačena podrška države
Kakva je saradnja sa državom i lokalnim institucijama? Imate li dovoljno podrške ili još uvijek postoji nedovoljno razumijevanje koliko gejming može biti značajan za razvoj Crne Gore?
-Saradnja postoji i bez nje mnogi rezultati ne bi bili mogući. Tokom različitih projekata sarađivali smo sa Ministarstvom sporta i mladih, Crnogorskim olimpijskim komitetom, Košarkaškim i Fudbalskim savezom Crne Gore, Ministarstvom prosvjete, Ministarstvom kulture i medija, Ministarstvom turizma, Opštinom Bar i Turističkom organizacijom Bar, Tehnopolisom, Naučno-tehnološkim parkom, univerzitetima i brojnim privatnim partnerima. Posebno je važna podrška Bara, jer je grad prihvatio MFF ne samo kao manifestaciju već kao priliku za međunarodno pozicioniranje.
Problem nije potpuni izostanak podrške, već njena neujednačenost. Jedna institucija gejming vidi kao sport, druga kao omladinsku aktivnost, treća kao festival, a četvrta kao IT. Sve je to tačno, ali nijedan pojedinačni okvir nije dovoljan. Kada se projekat finansira samo kao događaj, ne ostaje novac za edukaciju i razvoj kompanija. Kada se posmatra samo kao sport, zanemaruju se izvoz i intelektualna svojina. Kada se tretira samo kao tehnologija, gube se zajednica, kultura i turizam.
Zato je sljedeći korak međuresorni program, sa jednom vodećom koordinacionom tačkom i višegodišnjim budžetom. Ministarstva i lokalne uprave ne moraju sama da organizuju turnire ili prave igre. Njihov posao je da obezbijede predvidiva pravila, infrastrukturu, obrazovne veze, međunarodnu promociju i mehanizme finansiranja, dok industrija i zajednica isporučuju program i rezultate.
Podršku treba procjenjivati po tome šta ostaje nakon projekta: obučeni ljudi, oprema koja se ponovo koristi, međunarodni ugovor, nova firma, povećan broj noćenja, školski program ili kvalifikovan tim. Kada institucije budu tražile upravo te pokazatelje, biće manje prostora za nerazumijevanje, a više za ozbiljno partnerstvo.
Jačamo Montenegro Future Festival
Kakvi su konkretni planovi Gejming zajednice u narednom periodu? Šta možemo očekivati – nove turnire, edukacije, podršku developerima, međunarodnu saradnju ili projekte koji bi mogli napraviti veći iskorak?
-Plan je da narednu fazu gradimo kao povezan sistem, a ne kao niz nepovezanih turnira. Prvi stub je dalji razvoj Montenegro Future Festivala. MFF treba da ostane mjesto vrhunskog takmičenja i publike, ali da dobije još jači B2B, investicioni i razvojni dio: showcase domaćih i regionalnih studija, sastanke sa izdavačima, mentorski program, Healthy Gaming sadržaj, studentske projekte i konkretan program nastavka saradnje poslije festivala.
Drugi stub je Gaming City Bar. Ideja obuhvata cjelogodišnji kalendar, međunarodne bootcampove, trening i produkcijski centar, ponudu za timove i organizatore, lokalnu akademiju, developer hub i investicioni soft-landing. Bar treba da bude mjesto gdje kompanija može da dođe na događaj, ostane na radnoj sesiji, testira proizvod, upozna talente i dobije podršku za regionalno poslovanje.
Treći stub je nacionalna mreža. Više od 30 gejming centara treba povezati kroz standarde, kalendar, rangiranje, nacionalne lige i sistem prepoznavanja talenata. Uz razvojnu grant-liniju i rezervnu tehničku podršku, centri mogu postati lokalne tačke edukacije, kvalifikacija i događaja, posebno izvan Podgorice i primorja. To je i način da mladi iz manjih sredina uđu u isti sistem kao timovi iz većih gradova.
Četvrti stub su developeri i obrazovanje: redovni game jamovi, mentorski ciklusi, podrška prototipima, saradnja sa NASEF-om, PASTECHL-om, univerzitetima, Tehnopolisom i Naučno-tehnološkim parkom, kao i direktno povezivanje sa kompanijama poput Alibabe Cloud, AMD-a, Payment Laba i Runestonea. Cilj je da najbolji učesnik ne dobije samo diplomu, već praksu, cloud kredite, razvojnu opremu, mentora ili prvi ugovor.
Peti stub je međunarodna i regionalna saradnja. Radimo na konceptu Phygital Europe i na tome da Crna Gora bude važna stanica evropskog i mediteranskog phygital kalendara. Adria region je među najaktivnijim evropskim prostorima kada su u pitanju lige, festivali i federacijska saradnja. Izbor Gorana Kuzmića za predsjednika Evropske esport federacije u septembru 2026, uz podršku 55 odsto glasova na skupštini sa 27 federacija, dodatno pokazuje da region više nije periferija, već može da utiče na evropsku politiku esporta. Bar, Trebinje, Jahorina, gradovi u Srbiji, Hrvatskoj i Grčkoj mogu se povezati u kalendar koji timovima i partnerima daje kontinuitet.
Šesti stub je poslovni most prema Dubaiju i DMCC-u: zajednički program ulaska na tržište, razmjena kompanija i stručnjaka, investicioni dan i mogućnost da Bar bude evropsko-mediteranska baza za dio projekata. Paralelno želimo da razgovaramo sa velikim organizatorima i izdavačima o licenciranim turnirima, ali samo kada možemo garantovati tehničke standarde i održiv budžet.
Uspjeh ćemo mjeriti kvartalno: broj mladih u programu, prototipa, praksi, ugovora, kompanija, profesionalnih kampova, međunarodnih gostiju, noćenja van sezone i sportskih rezultata. Najveći iskorak neće biti jedna velika najava, nego trenutak kada svaki od ovih stubova počne da proizvodi mjerljive rezultate iz godine u godinu.
Volio bih da ne objašnjavamo šta je gejming industrija
Ako se vidimo ponovo za pet godina, šta biste voljeli da možemo da kažemo da je crnogorski gejming postigao? Koji bi za vas bio znak da smo napravili veliki korak naprijed?
-Volio bih da 2031. godine više ne objašnjavamo da je gejming industrija. Volio bih da imamo godišnji izvještaj sa jasnim brojem zaposlenih, izvoza, kompanija, igrača, posjetilaca i noćenja, i da ti podaci pokazuju stabilan rast. Ambicija može biti da Crna Gora ima najmanje 10 do 15 izvozno orijentisanih studija i servisnih kompanija, nekoliko razvojnih ili operativnih kancelarija međunarodnih firmi i stotine ljudi koji kroz gejming ostvaruju redovan prihod.
Volio bih da mreža od više od 30 gejming centara funkcioniše kao nacionalna infrastruktura: da ima zajedničke standarde, ligu, edukativni program, zaštitu maloljetnika, Healthy Gaming protokole i put od lokalne kvalifikacije do reprezentacije. Da škole i univerziteti svake godine proizvode prototipe i stručnjake, a da najbolji timovi dobijaju praksu, investiciju ili pristup međunarodnom tržištu.
Za Bar bih volio da bude prepoznat kao mediteranski Gaming City: domaćin jednog velikog licenciranog međunarodnog turnira godišnje, više desetina profesionalnih bootcampova i MFF-a koji okuplja najmanje 1.000 međunarodnih gostiju i između 8.000 i 10.000 posjetilaca. Uz prosječan boravak od četiri do pet noći, to bi već značilo snažan sedmocifreni efekat kada se saberu direktna turistička potrošnja, produkcija, lokalni ugovori i promocija destinacije.
Na takmičarskom planu želim kontinuitet medalja, ekipu ili reprezentaciju u završnici velikog evropskog ili svjetskog prvenstva i phygital program koji povezuje naše najbolje sportiste sa digitalnom generacijom. Na poslovnom planu želim najmanje jedan domaći proizvod ili studio koji će biti međunarodno prepoznat, i kompanije iz MFF mreže koje su zaista otvorile projekat, investirale ili zaposlile ljude u Crnoj Gori.
Najvažniji znak napretka bio bi mlad čovjek koji može da počne u školskom klubu ili gejming centru, završi mentorski program, dobije prvi posao i iz Bara, Nikšića, Podgorice ili nekog manjeg grada radi za svijet — bez osjećaja da mora da čeka državnu funkciju ili da napusti zemlju da bi uspio.
I na kraju, znaćemo da smo napravili veliki korak kada sistem više ne bude zavisio od jednog čovjeka, jednog sponzora ili jednog festivala. Prava pobjeda je institucija koja traje, kompanija koja raste, događaj koji se vraća, mladi ljudi koji ostaju i međunarodni partneri koji Crnu Goru ne posmatraju kao lijepu lokaciju za fotografiju, već kao pouzdanu adresu za gejming, esport, tehnologiju i phygital sport.
