Blokada evropskih integracija Sjeverne Makedonije i dugogodišnji identitetski i istorijski spor sa susjednom Bugarskom ponovo su u fokusu regionalne javnosti. Nakon niza zastoja, premijer Sjeverne Makedonije Hristijan Mickoski uputio je jasnu poruku zvaničnoj Sofiji, poručivši da je Skoplje spremno za razgovore i kreiranje sveobuhvatnog plana o zaštiti prava manjina, ali uz jedan ključan uslov – obavezno prisustvo i posredovanje predstavnika Evropske unije.
Ovaj spoljnopolitički potez dolazi u trenutku kada se u makedonskoj javnosti sve glasnije otvara pitanje položaja makedonske manjine u Bugarskoj, čija se osnovna prava i sudske presude Evropskog suda za ljudska prava (ESLJP) u Strazburu već godinama ignorišu ili osporavaju. Srž problema leži u dubokim istorijskim i političkim razmimoilaženjima dvije susjedne države.
Korijeni spora: Zvanična politika Sofije i položaj manjine
Zvanična politika Bugarske prema makedonskoj manjini zasniva se na potpunom nepriznavanju njenog postojanja kao zasebne etničke manjine. Prema zvaničnom tumačenju u Sofiji, bugarsko društvo je „unitarno“, a Ustav ne poznaje koncept regionalnih ili nacionalnih manjina koje se razlikuju od bugarske nacije u etničkom smislu na način na koji se to traži, već se smatra da su lica koja se izjašnjavaju kao Makedonci zapravo dio jedinstvenog bugarskog korpusa ili da su pod uticajem istorijskih ideologija.
Pripadnicima makedonske zajednice u Bugarskoj, poput organizacija okupljenih oko imena OMO Ilinden, decenijama je onemogućeno da zvanično registruju svoja kulturna udruženja, nevladine organizacije ili političke stranke. Bugarski sudovi takve inicijative redovno odbijaju uz obrazloženje da su njihovi ciljevi „usmjereni protiv nacionalnog jedinstva“, ustavnog poretka i da podstiču „etničku podjelu“. Zbog toga se aktivisti koji se javno izjašnjavaju kao etnički Makedonci često suočavaju sa pritiscima, institucionalnom diskriminacijom, otežanim ostvarivanjem kulturnih prava (poput organizovanja manifestacija ili obrazovanja na maternjem jeziku) i medijskom stigmatizacijom, što je dovelo i do niza osuđujućih presuda pred sudom u Strazburu koje zvanična Sofija u praksi uglavnom ne sprovodi.
Između ustavnih amandmana i evropskog reciprociteta
Zvanični Skoplje se suočava sa stalnim pritiscima da sprovede ustavne promjene i u ustav unese bugarsku zajednicu kao uslov za nastavak pregovora sa Unijom. Međutim, makedonski državni vrh insistira na principu reciprociteta i izgradnji međusobnog povjerenja, ističući da proces evropskih integracija mora biti dvosmjerna ulica, a ne proces jednostranih ustupaka.
Govoreći o aktuelnim odnosima sa istočnim susjedom i potrebi za trajnim rješenjem koje bi imalo predvidljiv ishod, premijer Hristijan Mickoski je istakao da povjerenje između dvije države može da se gradi jedino na nepobitnim činjenicama i poštovanju evropskih standarda:
„Povjerenje će se stvoriti ako se prihvate činjenice, ako se ne ignorišu presude suda u Strazburu koje se odnose na makedonsku zajednicu u Bugarskoj i ako se stane na kraj negiranju prava“, poručio je premijer Hristijan Mickoski.
Mickoski je dodao da Skoplje ne pokazuje tvrdoglavost, već insistira na pravednom i predvidljivom rješenju, naglašavajući da je uvođenje predstavnika EU u direktne pregovore neophodan mehanizam garancije da dogovoreno neće biti iznevereno.
Reakcija aktuelne bugarske vlasti: Uslovi ostaju nepromijenjeni
Sa druge strane, zvanična Sofija i aktuelna vlada ostaju čvrsto na svojim pozicijama, ističući da pregovarački okvir sa Evropskom unijom iz 2022. godine tačno definiše obaveze Sjeverne Makedonije i da tu nema prostora za ponovne pregovore na način na koji Skoplje to traži.
Ministarka spoljnih poslova Bugarske Velislava Petrova-Čamova prokomentarisala je najnovija dešavanja i insistiranje makedonske strane, poručivši da se preuzete obaveze moraju poštovati:
„Bugarska ima jasno iznijet stav o evrointegracijama Sjeverne Makedonije, koji od 2022. godine više nije samo bilateralno pitanje, već stvar razgovora između Evropske unije i zemlje kandidate. Oni se moraju pridržavati dogovora iz 2022. godine i preduzeti potrebne političke korake kako bi otvorili svoj evropski put“, izjavila je Velislava Petrova-Čamova.
Glas institucija i zaključak
Iz makedonskog Ministarstva spoljnih poslova i spoljne trgovine poručuju da se bilateralni sporovi ne smiju pretvarati u trajnu mehanizam-blokadu evrointegracija. Zamjenik ministra Zoran Dimitrovski naglasio je da Skoplje ostaje otvoreno za saradnju, ali uz čvrsto pozicioniranje državnih interesa:
„Naše pozicije su jasne – tražimo reciprocitet u odnosima sa Bugarskom, dok istorijska pitanja i identitet moraju ostati izvan samog pregovaračkog procesa sa Evropskom unijom“, istakao je Zoran Dimitrovski.
Analitičari u regionu ocjenjuju da suprotstavljeni stavovi aktuelnih vlada oko ustavnih izmjena, prava manjina i učešća evropskih posrednika pokazuju da će put ka kompromisu i otvaranju ključnih poglavlja sa EU i dalje biti prepun tenzija.
