Na dodjeli Oskara 1962. godine, film „Surogat“ postao je najbolji kratki animirani film. Time je postao prvi neamerički film koji je osvojio Oskara.
Kada se danas govori o najvećim uspjesima jugoslovenske kinematografije, prva asocijacija mnogima su epski ratni spektakli ili majstorije crnog talasa. Međutim, najveće globalno priznanje — zlatnu statuu Američke filmska akademije — u bivšu državu donio je jedan sasvim drugačiji, vizuelno fascinantan i duboko alegoričan animirani film. Bilo je to u aprilu 1962. godine, kada je film „Surogat“ osvojio Oskara za najbolji kratki animirani film.
Tog proljeća u Los Anđelesu ispisana je istorija: „Surogat“ je postao prvi neamerički animirani film koji je ikada osvojio ovu prestižnu nagradu, prekinuvši decenijsku dominaciju holivudskih giganata.
Trijumf minimalizma nad holivudskim teškašima
Ono što ovaj trijumf čini još većim jeste konkurencija koju je „Surogat“ te večeri ostavio iza sebe na 34. dodjeli Oskara. Američka akademija je do tada tradicionalno nagrađivala bogate produkcije i prepoznatljive studijske junake, ali je Vukotićev film nadmašio čak četiri američka favorita. Iza sebe je ostavio film „Aquamania“ u produkciji samog Volta Diznija, zatim ostvarenje „Beep Prepared“ o Ptici Trkačici i Kojotu čuvenog reditelja Čaka Džonsa iz studija Warner Bros, kao i Džonsov drugi nominovani film „Nelly’s Folly“. U konkurenciji se nalazio i izuzetno popularni crtani film o Brzom Gonzalesu „The Pied Piper of Guadalupe“, u režiji Friza Frelenga.
Dok su holivudski studiji uložili ogromna sredstva u hiperrealizam i detaljnu animaciju, Vukotić i njegov tim ponudili su takozvanu redukovanu animaciju. Geometrijske forme, svedeni pokreti, jarke boje i izvanredna muzička podloga Tomislava Simovića stvorili su moderan vizuelni jezik koji je djelovao svježe i avangardno, dokazavši da snaga ideje vrijedi više od milionskih budžeta.
Vizionar iz Bileće koji je izmislio novi jezik animacije
Iza ovog svjetskog uspjeha stajao je Dušan Vukotić Vud, reditelj, scenarista, animator i karikaturista koji se smatra jednim od najvećih velikana u istoriji animiranog filma.
Rođen u Bileći 1927. godine, Vukotić je dio djetinjstva i mladosti proveo u Podgorici, gdje je završio gimnaziju, da bi potom otišao u Zagreb na studije arhitekture. Upravo je arhitektonsko obrazovanje znatno uticalo na njegov specifičan vizuelni stil — sklonost ka geometriji, prostoru i čistoći linija.
Karijeru je započeo kao karikaturista i strip-crtač u humorističkim listovima poput Kerempuha i Ježa. Početkom pedesetih godina prošlog vijeka bio je jedan od osnivača i ključnih stubova čuvene Zagrebačke škole crtanog filma i Studija za crtani film Zagreb filma. Prije „Surogata“, pažnju međunarodne javnosti privukao je parodijama na popularne filmske žanrove kroz ostvarenja kao što su „Cowboy Jimmy“, „Veliki strah“ i „Krava na Mjesecu“.
Kasnije je radio i kao redovni profesor filmske režije na Akademiji dramske umjetnosti u Zagrebu, ostavivši iza sebe više od stotinu animiranih, igranih i eksperimentalnih projekata. Preminuo je 1998. godine, ostavši upisan u istoriji kao jedini dobitnik Oskara sa ovih prostora.
Deset minuta vizuelne i filozofske genijalnosti
Sam „Surogat“ (u međunarodnoj distribuciji poznat i kao Ersatz) traje svega deset minuta. Radnja prati trouglastog, geometrijski stilizovanog čovječuljka koji dolazi na plažu i pomoću pumpe naduvava sve što mu je potrebno za život — od prostirke i dušeka, preko hrane i obroka, pa sve do sopstvene partnerke.
Međutim, svijet sagrađen na plastici i naduvavanju pokazao se jednako krhkim kao i emocije glavnog junaka. Jedan običan pritisak igle dovoljan je da čitav taj privid sreće i blagostanja u sekundi nestane.
Iako stvoren prije više od šest decenija, film je ponudio zapanjujuće vizionarsku kritiku potrošačkog društva, otuđenja i lažnih vrijednosti. Vukotić je na duhovit i jednostavan način ogolio ljudsku težnju da prave međuljudske odnose i stvarne potrebe zamijeni jeftinim, sintetičkim „surogatima“.
Kulturno nasljeđe koje ne blijedi
Danas, u eri digitalne tehnologije, društvenih mreža i virtuelne realnosti, priča o čovjeku koji naduvava svoj svijet iznova dobija na aktuelnosti. „Surogat“ nije samo spomenik zlatnog doba jugoslovenske animacije, već i bezvremensko upozorenje o tome koliko lako možemo postati zarobljenici sopstvenih iluzija.
